كرد و امّهات مسائل را مطرح ساخت و آنها را روشن و مبوّب نمود . روى هم رفته ، حديث ، تفسير ، كلام ، فلسفه ، تصوف در قرن نخستين اسلامى پى ريزى شد و ملت ايران در اين مورد در درجه اول قرار دارد . مكتبهاى نيشابور ، هرات ، بلخ ، مرو ، بخارا ، سمرقند ، رى و اصفهان و ساير شهرهاى ايران بزرگ مركز فعاليت و جنب و جوش بود . صدها نفر از رجال بزرگ اسلام در اين شهرها تربيت شدند و در شرق و غرب عالم تمدن درخشان اسلام را محكم و استوار ساختند . يكى از موضوعات مهمى كه در ايران مخصوصاً خراسان مورد توجه قرار گرفت موضوع علم حديث بود . در اين مورد بايد انصاف داد كه ايرانيان در تدوين حديث سهم مؤثرى دارند بلكه بايد آنان را مؤسس مكتب علم الحديث ناميد . گروهى از اهل حديث مسافرتهاى زيادى مىكردند تا اخبار و روايات را از مشايخ حديث با گوش خود بشنوند و آنها را در « مسانيد » و « صِحاح » خود تدوين كنند . مكتب حديثى خراسان در جهان آن روز به اندازه‌اى اهميت يافت كه از مصر و آفريقا و حجاز و عراق و شام براى استفاده از مشايخ خراسان سالها در نيشابور ، مرو ، هرات ، بلخ و بخارا اقامت مىكردند . كسانى كه با كتب حديث و صحاح و مسانيد و حالات مشايخ روايت آشنايى دارند مىدانند كه همه اصحاب ستّهء اهل سنت و مؤلفين كتب اربعه شيعه ايرانى هستند . شش نفر از آنها ، شيخ طوسى ، مسلم نيشابورى ، ابوعبد الرحمن نسائى ، محمدبن اسماعيل بخارى ، ابوداود سجستانى ، ترمذى و بيهقى ، خراسانى هستند و دو نفر شيخ صدوق از قم و ابن ماجه از قزوين مىباشند و غير از اينها از مشاهير نيز صدها نفر ديگر ايرانى مىباشند . فلاسفه بزرگ اسلام ، متكلمين ، مورخين ، لغت نويسان ، شعراى بزرگى كه به زبان عربى شعر سروده‌اند ، مفسرين عاليقدر ، رجال سياسى و پادشاهان بزرگ و جهانگشايان مسلمان همه از ايران بودند مگر برمكيان ، نوبختيان ، قشريان ، صاعديان ، خاندان سمعانى ، خواجه نظام الملك طوسى ، شيخ طوسى ، خواجه نصيرالدين طوسى ، و همچنين ملوك طاهريان ، سامانيان ،